W Sandomierzu

Wokół Bazyliki Katedralnej – spotkanie naukowe w Sandomierzu

Wokół Bazyliki Katedralnej – spotkanie naukowe w Sandomierzu

Przedstawiciele świata nauki i sztuki spotkali się 22 maja w Sandomierzu na konferencji naukowej dedykowanej Bazylice Katedralnej. W obiekcie od niemal roku prowadzone są prace konserwatorskie, które zakończą się w grudniu 2019 roku. Nadszedł moment, aby podzielić się z publicznością nowymi odkryciami, opowiedzieć o wyzwaniach konserwatorskich oraz wartości artystycznej dzieł sztuki, które wypełniają wnętrze świątyni.

KONFERENCJA KATEDRA 01

Zespół czterech konserwatorów dzieł sztuki i około 16 wyspecjalizowanych techników zrealizował już ponad 60% zaplanowanych prac. Renowacji poddawane są: dekoracje malarskie autorstwa krakowskiego artysty Jana Bukowskiego; kamienne żebra, łuki i filary w nawie głównej i nawach bocznych katedry oraz 12 witraży zaprojektowanych przez Jana Bukowskiego a zrealizowanych w 1938 roku w Krakowskim Zakładzie Witrażów S. G. Żeleński. Wszystkie prace realizowane aktualnie w Katedrze prowadzone są w ramach projektu „Konserwacja wnętrz perły wczesnogotyckiej architektury sakralnej – Bazyliki katedralnej w Sandomierzu – etap II” dofinansowanego przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

W naukowej teoretycznej części spotkania głos zabrali przedstawiciele środowisk akademickich: dr hab. Marek Walczak z Uniwersytetu Jagiellońskiego, prof. Paweł Pencakowski z Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie oraz prof. Jan Ptak z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Od treści ogólnych i kontekstowych dotyczących architektury i dekoracji budowli, profesorowie wprowadzili słuchaczy w świat bogatego wyposażenia bazyliki oraz symboliki najstarszych wyobrażeń heraldycznych w jej obrębie.

KONFERENCJA KATEDRA 03

                                                                dr hab. Marek Walczak – Uniwersytet Jagielloński

Dr hab. Marek Walczak z Uniwersytetu Jagiellońskiego opowiedział o architekturze i rzeźbiarskiej dekoracji budowli. W formie architektonicznej Katedry na pierwszy plan wysuwa się jej elegancja, smukłość i delikatność – kościół uderza formami archaicznymi dla swojego okresu, ma również wyjątkową formę dla fundacji z czasów Kazimierza Wielkiego (świątynia halowa trójnawowa). Najbliższe analogie ze względu na proporcje i kształt możemy znaleźć na Morawach (katedra w Ołomuńcu) – przypuszczalnie z tych obszarów przybyli budowniczowie świątyni. Dekoracja rzeźbiarska w bazylice jest bardzo bogata – w średniowieczu diecezja krakowska była olbrzymia a ośrodek w Sandomierzu zajmował 2 pozycję bezpośrednio po Katedrze w Krakowie. Kościoły fundowane przez Kazimierza Wielkiego miały charakter modernizacyjny – po 200 latach rozbicia dzielnicowego Polska miała ambicje, aby dorównać rangą Czechom i Węgrom – stamtąd płyną ówczesne impulsy artystyczne. Jednocześnie dekoracja w Katedrze jest trudna do interpretacji – wyjątkowa i jednostkowa – trudno wskazać dla niej jednoznaczne analogie. Prowadzone na przestrzeni ostatnich lat prace konserwatorskie nie tylko przywracają rangę Bazylice, ale także przynoszą nowe odkrycia w obszarze datowania Katedry. Kościół konsekrowany został w 1382 roku, zakończenie prac datuje się na 1361 rok. Prace konserwatorskie prowadzone w prezbiterium pozwoliły na odkrycie m.in. epitafium, którego forma jest charakterystyczna dla początku XIV wieku – co pozwala przypuszczać, że prezbiterium zbudowano w latach wcześniejszych – około roku 1300.

Profesor Paweł Pencakowski z ASP im. Jana Matejki w Krakowie przedstawił Katedrę jako miejsce, w którym gromadzono dzieła sztuki przez 6 stuleci i które pochodzą z różnych środowisk i kultur – w jej obrazach i znakach możemy dostrzec odbicia dawnej Polski – Katedra to zwierciadło historii i bezcenny zabytek architektury sakralnej. Jedna z monumentalnych dekoracji malarskich w Katedrze to poddawane aktualnie konserwacji freski autorstwa Jana Bukowskiego. Autor – artysta młodopolski – powiązał projekt ideowo z freskami bizantyńsko-ruskimi w prezbiterium – zrezygnował z motywów secesyjnych, nadając malowidłom surowy, geometryczny wyraz. W minimalistycznej kolorystyce pobrzmiewają inspiracje Matejkowskie oraz echa stylu art deco. W treściach pojawiają się liczne postaci i sceny, alegorie i obfitość historii związanych ze stworzeniem świata, treści pieśni i modlitw. Jak dodał Roland Róg dokumenty archiwalne wskazują, iż prace nad malowidłami przerwał wybuch II wojny światowej – kończone były już w okresie prowadzonych działań wojennych. W tym kontekście historycznym szczególnego znaczenia nabiera bogaty program heraldyczny uwzględniony we freskach Bukowskiego – odwołuje się on do złotego okresu Królestwa Polskiego.

Więcej o programie heraldycznym w Katedrze opowiedział pan profesor Jan Ptak z Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. W Katedrze możemy wyróżnić 3 zespoły herbów: herby na 15 zwornikach sklepienia XIV-wiecznej nawy kolegiaty; zespół 9 herbów odkrytych podczas prowadzonych w latach 2008-2011 prac konserwatorskich, które ukryte były za drewnianymi stallami; zespół herbów przedstawiony we freskach Jana Bukowskiego.

Każdy z zespołów powstawał w innych latach i miał inne znaczenie – pierwsze historycznie herby na zwornikach sklepienia to znaki ziem przyłączonych do państwa – symbolizowały pozycję króla-zdobywcy. Interpretacja ta wpisuje się w modernizacyjny charakter kościołów z fundacji Kazimierza Wielkiego. Kolejny zespół odkryty w prezbiterium – pochodzi z czasów panowania Władysława Jagiełły, który był blisko emocjonalnie związany z Sandomierzem i ufundował cały zespół fresków bizantyńsko-ruskich w Katedrze (jednych z 4 tego typu malowideł, które przetrwały do dziś na terenie kraju). XX-wieczny zespół herbów w malarstwie Bukowskiego – zwłaszcza odwołanie do herbów śląskich – nabiera szerszego znaczenia w ówczesnym kontekście historycznym.

KONFERENCJA KATEDRA 02

Podczas drugiej część spotkania głos oddany został praktykom – o prowadzonych aktualnie pracach konserwatorskich opowiedział szeroko pan Roland Róg – kierownik i wykonawca generalny. Wyzwaniem dla zespołu specjalistów okazał się nie tylko zły stan techniczny poddawanych konserwacji elementów malarskich i detali architektonicznych, ale również kwestia dostępu do obiektów oraz organizacja prac. Ze względu na skomplikowaną kubaturę obiektu zaangażowany został zespół techników, którzy stale przebudowują rusztowania i zapewniają konserwatorom poprzez podwieszane balkony i windy dostęp do wszystkich detali. Jednocześnie obiekt nieprzerwanie funkcjonuje jako świątynia, w której odbywają się nabożeństwa oraz obsługiwany jest ruch turystyczny.
W zakresie prac konserwatorskich dużą trudnością były pudrujące się warstwy malarskie – malarstwo Bukowskiego powstało bowiem na podłożu tynkarskim i wcześniejszych warstwach z okresu gotyku. Współczesna technologia nie pozwala stwierdzić, w jakim stanie i w jakim zakresie istnieje malarstwo gotyckie na sklepieniu katedry – przy pracach dołożono wszelkich starań, aby warstwę tę zachować. Kolejnym wyzwaniem było utrwalanie warstw malarskich po ich oczyszczeniu, które przy zastosowaniu tradycyjnych rozwiązań skutkowało całkowitym zaciemnieniem warstwy malarskiej – metodą licznych prób zespół opracował skuteczne rozwiązanie tego problemu.

Dużych spustoszeń w sklepieniu Bazyliki dokonała woda i wilgoć – niegdyś w celu wzmocnienia sklepienie zostało zasypane piaskiem, co przy przeciekającym dachu powodowało kumulowanie się wilgoci – w wieku XX wybrano piach i wykonano otwory wentylacyjne w pachach sklepienia – w ramach aktualnie prowadzonych prac podjęto walkę z wysoleniami widocznymi na całej powierzchni sklepienia. Realizowane są także prace w zakresie scalania kolorystycznego oraz złocenia elementów – w tym obszarze zdecydowano się na uzupełnienie złoceń tam, gdzie nie były one pokryte laserunkiem, co pozwoliło uszanować kunszt artystów widoczny w delikatnym rysunku. Jednocześnie technicy pracujący z malarstwem Bukowskiego podkreślają jego monumentalny charakter – nie skupiano się tu na szczegółach – wielkie dzieło stanowiło całość podziwianą przez widza z poziomu posadzki kościoła.

Zespół konserwatorów i techników rozwiązuje też liczne problemy w zakresie elementów kamiennych sklepienia – zostały one oczyszczone, zniwelowane zostały odspojenia. Dokonano też kilku odkryć – na fragmentach kamienia wydobytych ze spoin pojawiły się pigmenty odkryte również na warstwach malarskich pod freskami Bukowskiego. Konserwatorzy zadają sobie pytanie, czy pochodzą z tego samego okresu czy też kamień był malowany w późniejszych latach. Na filarach międzynawowych odkryto również inskrypcje (1918 – Jan Stajniak/ 1938 – Jan Maziara), które są dowodem prac konserwatorskich prowadzonych przy kamieniu po odzyskaniu przez Polskę niepodległości.

KONFERENCJA KATEDRA 04

W marcu 2019 podjęto decyzję o rozszerzeniu prac konserwatorskich o 12 witraży Jana Bukowskiego. O pracach konserwatorskich w tym obszarze opowiedziała Pani Anna Hohendorff i Pan Andrzej Dyga. Na etapie rozpoznawania stanu okien zauważono, że 11 z nich jest zgodnych z projektem Bukowskiego, natomiast jedno jest krótsze. Ten fakt skłonił zespół do poszukiwania rozwiązania zagadki w dokumentach archiwalnych. Udało się ustalić następujące fakty – ramy i kwatery powstały w latach 1886-1889 wg projektu Konstantego Wojciechowskiego, oryginalnie wypełniono je szkłem bezbarwnym. W roku 1937 podjęto prace remontowe prowadzone przez Jana Bukowskiego – nowe elementy w oryginalnych ramach wykonano i zainstalowano w ekspresowym tempie 4-5 miesięcy. Szybkie tempo prac i upływ czasu spowodowały, że aktualnie witraże znalazły się w złym stanie. Uzupełniane są ubytki szkła jak również poddawane konserwacji metalowe oryginalne ramy. O konserwacji metalu opowiedział Pan Andrzej Dyga – ramy powstałe z końcem XIX wieku montowane techniką nitowania (nie znano wówczas spawania) zaczęły się osuwać, co wpłynęło również negatywnie na poziom wilgoci we wnętrzu świątyni. Renowacja witraży nie tylko przywróci blask we wnętrzu Bazyliki, ale również przyczyni się do lepszej ochrony przed wilgocią poddawanej konserwacji polichromii.

KONFERENCJA KATEDRA 06

                                             Roland Róg – kierownik i wykonawca generalny prac konserwatorskich

Część konferencyjna zakończyła się dyskusją dotyczącą prac konserwatorskich, które należy zrealizować w Bazylice w najbliższej przyszłości. Jako najpilniejsze wskazane zostały: remont barokowych organów autorstwa Andrzeja Nitrowskiego z Gdańska, drewnianej boazerii z cyklem obrazów Karola de Prevot, zabytkowej kamiennej posadzki, kapitularza na ścianie wschodniej. W dalszej perspektywie planowane jest odnowienie zewnętrznych ścian kościoła oraz jego otoczenia (mury, odwodnienia, ogród kapitulny oraz dzwonnica).

KONFERENCJA KATEDRA 05

                                                                  Zwiedzanie Katedry w ramach konferencji naukowej

Na grudzień 2019 roku zaplanowana została kolejna konferencja naukową, podczas której podsumowane zostaną wszystkie prace realizowane w Katedrze podczas prowadzonego aktualnie projektu.

stopka

Artykuł sponsorowany 

Kliknij aby dodać komentarz

Zostaw komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

W Sandomierzu

Więcej w W Sandomierzu

Bohater z Sandomierza.

tsa24.com20 października 2020

Uwaga Cyber-przestępczość! Fałszywe i niebezpieczne e-maile

tsa24.com20 października 2020

450.rocznica Zgody Sandomierskiej w dokumencie historycznym w TV

tsa24.com20 października 2020
koronawirus

Koronawirus – Sytuacja epidemiologiczna na dzień 20 X

tsa24.com20 października 2020

Medale sandomierskich karateków

tsa24.com19 października 2020

Ojciec Mateusz w Sulisławicach, zapraszamy przed TV

tsa24.com19 października 2020

Odszedł Aktor NieZwykły Wojciech Pszoniak

tsa24.com19 października 2020

Koronawirus – Aktualna sytuacja epidemiologiczna na 19 X

tsa24.com19 października 2020

Dekret Biskupa Sandomierskiego w związku z nową falą pandemii

tsa24.com18 października 2020